Wat betekent olie in de Bijbel?

Wie de Bijbel leest, komt olie overal tegen. Het staat in de lijst van wat het land oplevert, naast koren en wijn. Het brandt in de lampen van de tabernakel. Het wordt over hoofden uitgegoten. En in de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan wordt het in de wonden van een gewonde man gegoten. Dat is geen toeval. Olie was in Israël een dagelijks product, maar het droeg ook een betekenis die als een rode draad door de Bijbel loopt.

Waarvoor werd olie gebruikt in Bijbelse tijden?

Olijfolie was in het oude Israël onmisbaar. Je kookte ermee, je verlichtte je huis ermee, je verzorgde er je huid mee, en je gebruikte het als medicijn. In de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan zie je dat laatste: hij giet olie en wijn op de wonden van de man (Lukas 10:34). De wijn reinigde de wond; de olie verzachtte de pijn en legde er een beschermend laagje overheen.

Olie stond daarnaast voor overvloed en zegen. Wanneer God belooft Zijn volk te herstellen, noemt Hij steeds hetzelfde drietal: koren, nieuwe wijn en olie. Een land met olie was een land waar het goed leven was.

Wat betekent zalven met olie?

Zalven betekent: olie uitgieten of uitstrijken over iemand of iets, om aan te geven dat het door God apart gezet is. Dat patroon begint al vroeg, bij Jakob. Hij is op de vlucht, slaapt met zijn hoofd op een steen en droomt van een ladder waarlangs engelen op- en neergaan.

Toen Jakob uit zijn slaap ontwaakte, zei hij: De HEERE is werkelijk op deze plaats, en ik heb het niet geweten. Daarom was hij bevreesd en zei hij: Hoe ontzagwekkend is deze plaats! Dit is niets anders dan het huis van God en de poort van de hemel. Daarna stond Jakob 's morgens vroeg op. Hij nam de steen waar hij zijn hoofdkussen van gemaakt had, zette die overeind als een gedenkteken en goot er olie op. Hij gaf die plaats de naam Bethel, hoewel de naam van de stad eerst Luz was. — Genesis 28:16-19 (HSV © Stichting HSV)

Bethel betekent "huis van God": beth is huis, El is God. Jakob giet olie op de plek waarvan hij net heeft ontdekt dat God er aanwezig is.

Eeuwen later geeft God aan Mozes een recept voor heilige zalfolie (Exodus 30:22-33). Daarmee moeten de tabernakel, de ark, de tafel, de kandelaar, de altaren en alle voorwerpen gezalfd worden, "zodat ze allerheiligst zijn". Ook Aäron en zijn zonen worden ermee gezalfd om als priester te dienen. De tabernakel was de plek waar God te midden van Zijn volk wilde wonen, en alles wat daarbij hoorde werd met olie gemarkeerd.

Waarom werden koningen gezalfd?

Hetzelfde gebeurt bij mensen. Samuel giet olie over Saul en later over David. Wie gezalfd is, is door God gekozen en apart gezet voor een taak. Hoe zwaar dat woog, zie je aan David. Saul jaagde op hem en deed aan alle kanten verkeerd, en toch weigerde David hem iets aan te doen:

De zalving maakte Saul niet goed, maar ze maakte hem wel onaantastbaar voor David. Wat God apart had gezet, ging David niet aanraken.

Zo ontstaat er een patroon: olie markeert plaatsen, voorwerpen en mensen die God voor Zichzelf apart zet en waar Hij aanwezig wil zijn.

Waarom heet Jezus "de Gezalfde"?

In het Hebreeuws is "gezalfde" mashiach, waar ons woord Messias vandaan komt. In het Grieks is dat Christos. "Christus" is dus geen achternaam, maar een titel: de Gezalfde. De naam Jezus, Hebreeuws Jeshua, betekent "de HEERE redt". Jezus Christus betekent dus eigenlijk: de Gezalfde die redt.

Jezus maakt dat zelf duidelijk in de synagoge van Nazareth. Hij rolt de boekrol open en leest uit Jesaja 61:

De Geest van de Heere is op Mij, omdat Hij Mij gezalfd heeft; Hij heeft Mij gezonden om aan armen het Evangelie te verkondigen, om te genezen wie gebroken van hart zijn, om aan gevangenen vrijlating te prediken en aan blinden het gezichtsvermogen, om verslagenen weg te zenden in vrijheid, om het jaar van het welbehagen van de Heere te prediken. — Lukas 4:18-19 (HSV © Stichting HSV)

Opvallend is wat Jezus hier zelf verbindt: zalving en de Geest van de Heere. Hij is niet met olie uit een hoorn gezalfd, maar met de Geest. Daarmee wordt duidelijk waar al die eerdere zalvingen naartoe wezen.

Staat olie in de Bijbel voor de Heilige Geest?

De Bijbel zegt nergens letterlijk "olie is de Heilige Geest". Maar de lijn is sterk. Bij de zalving van David staat:

Jezus zegt dat de Geest op Hem is omdat Hij gezalfd is. En Johannes schrijft aan gelovigen dat zij "de zalving van de Heilige" hebben ontvangen (1 Johannes 2:20). Daarom zie ik in olie een beeld van de Heilige Geest: God die komt wonen in mensen, zoals Hij ooit woonde in de gezalfde tabernakel.

Een mooie verbinding ligt bij de profeet Joël. Hij belooft eerst herstel van het land:

Zie, Ik zend u het koren, de nieuwe wijn en de olie, zodat u ermee verzadigd wordt. — Joël 2:19 (HSV © Stichting HSV)

Even verderop in hetzelfde hoofdstuk (Joël 2:28; in de Hebreeuwse telling en sommige vertalingen Joël 3:1) volgt de bekende belofte: "Daarna zal het geschieden dat Ik Mijn Geest zal uitstorten op alle vlees." Op de Pinksterdag zegt Petrus dat precies dit nu gebeurt (Handelingen 2:16-17). Ik lees in het drietal koren, wijn en olie een vooruitwijzing: het brood en de wijn die Jezus aan Zijn discipelen gaf als Zijn lichaam en bloed, en de olie van de Geest die met Pinksteren werd uitgestort. Dat is een christelijke, typologische lezing, geen letterlijke uitspraak van Joël, maar ze laat mooi zien hoe de beloften van God in Jezus samenkomen.

Wat betekent dat voor ons?

Jesaja 61 spreekt over "vreugdeolie in plaats van rouw". Olie is in de Bijbel niet alleen een teken van aanstelling, maar ook van troost en genezing. Daarom is het zo veelzeggend dat de Samaritaan juist olie en wijn in de wonden giet. Wijn reinigt; olie verzacht, beschermt en geneest, vaak langzaam, zoals een zalf die zijn werk doet terwijl je er niet bij stilstaat.

Zo werkt de Heilige Geest ook. Vergeving door het bloed van Jezus is volkomen en direct. Genezing van de wonden die we hebben opgelopen, door eigen keuzes of door wat anderen ons aandeden, gaat soms snel en soms langzaam. Maar de olie is gegeven. Wie bij Jezus hoort, is door God gezalfd: een plek waar Hij woont, en een mens die Hij geneest.