Wat betekent oog om oog, tand om tand?

Oog om oog, tand om tand. We gebruiken het als we bedoelen: wat jij mij aandoet, doe ik jou terug. Het klinkt hard, misschien zelfs wraakzuchtig. En het komt uit de Bijbel. Betekent dat dat God wraak goedkeurt?

Wie de tekst in zijn context leest, ontdekt iets wat precies de andere kant op wijst.

Waar het vandaan komt

In de Herziene Statenvertaling staat het iets anders dan in ons spreekwoord: oog vóór oog.

Het staat in een reeks rechtsregels die God aan Israël gaf. Om te begrijpen waarom, moeten we nog verder terug.

Hoe het geweld begon

Al in Genesis 4 slaat Kaïn zijn broer Abel dood. God straft hem, maar beschermt hem ook:

God probeert te voorkomen dat het geweld uit de hand loopt. Toch staat vijf generaties later Lamech op, een nazaat van Kaïn:

Een man om een wond. Een jongen om een striem. Zeventig maal zevenmaal. Zo werkt wraak: je doet altijd net iets meer terug.

Ik zie het bij mijn eigen twee zoons als ze aan het stoeien zijn. De een geeft de ander een stomp. De ander vindt dat niet oké en stompt terug, net een tikje harder, want jij deed mij pijn. Binnen een paar minuten liggen ze echt te vechten. Zo zit het in ons. Jij doet mij kwaad, ik doe het terug, en altijd een beetje meer.

Een plafond, geen opdracht

In dat licht is oog voor oog geen aanmoediging om terug te slaan, maar een plafond. Niet twee ogen voor één oog. Niet een been voor een tand. Nooit meer dan er is aangedaan. Het is een rem op de escalatie die sinds Kaïn en Lamech in de mens zit.

God legde meer van zulke remmen aan. Hij stelde vrijsteden in, waar iemand die per ongeluk een ander had gedood naartoe kon vluchten. Daar was hij veilig voor de bloedwreker, zodat de woede kon afkoelen en er geen onschuldig bloed werd vergoten (Deuteronomium 19).

En dezelfde wet van Mozes gaat nog een stap verder, door persoonlijke wraak helemaal te verbieden:

Oog voor oog was dus nooit bedoeld om zelf verhaal te halen. Het was een grens voor de rechtspraak, in een wereld waarin het geweld anders eindeloos doorging.

Wat Jezus ermee doet

Dan komt Jezus, en Hij haalt precies deze regel aan:

En wie je onderkleding wil afpakken, geef hem ook je bovenkleed (Mattheüs 5:40). Jezus schaft de wet niet af. Hij is God, en God gaf die wet. Het is alsof Hij zegt: jullie hebben gehoord wat Ik toen zei om het kwaad in te dammen, maar dit is wat Ik eigenlijk bedoel. Niet oog voor oog. Oog om niets. Tand om niets.

Waar de wet de vergelding begrensde, doorbreekt Jezus haar.

Hij deed het zelf

Jezus vroeg niets wat Hij zelf niet deed. Petrus schrijft over Hem:

Hij liet het oordeel over aan God, de rechtvaardige Rechter. En aan het kruis bad Hij voor de mensen die Hem daar hadden gebracht:

Dat betekent niet dat onrecht er niet toe doet. God neemt kwaad serieus, en recht blijft nodig. Maar de spiraal van terugslaan stopt bij Jezus. Daar kwam aan het kruis alle vergelding samen, en Hij sloeg niet terug.

Kan ik dat wel?

Eerlijk gezegd: van nature niet. Als iemand ons pijn doet, zit het terugslaan diep. Daarom is de andere wang toekeren geen kwestie van harder je best doen. Het vraagt een ander hart. Precies dat beloofde God al door de profeten, en precies dat werd mogelijk door het kruis. Daarover lees je meer in Waarom moest Jezus aan het kruis sterven?.

God is een God van herstel. Hij wil niet dat we kwaad met kwaad vergelden, maar dat we de wereld terugbrengen naar hoe het bedoeld is. Zonder geweld. Niet omdat het moet, maar omdat Zijn liefde in ons gaat werken.