Is ziekte een straf van God?

Wie ernstig ziek wordt, of wie een kind ziet lijden, stelt bijna vanzelf de vraag: waarom? En vaak sluipt er een tweede vraag achteraan, die nog harder aankomt: heb ik iets verkeerd gedaan? Ouders van een ziek kind vragen zich af of het hun schuld is. Zieke mensen horen soms van anderen dat ze "meer moeten geloven". Die vraag is niet nieuw. De leerlingen van Jezus stelden hem al.

Een oude vraag

In Johannes 9 komen Jezus en Zijn leerlingen langs een man die al vanaf zijn geboorte blind is. De leerlingen hebben meteen een theologische vraag:

De leerlingen gingen ervan uit dat er een schuldige moest zijn. Dat was in die tijd een gangbare gedachte. Ook het boek Job gaat erover: Jobs vrienden waren ervan overtuigd dat zijn ellende een straf moest zijn. Aan het eind van het boek zegt God dat zij het mis hadden (Job 42:7).

Jezus doorbreekt de koppeling

Jezus wijst het idee af dat deze blindheid het gevolg is van iemands zonde. Hij doet dat niet alleen hier. Toen mensen Hem vertelden over Galileeërs die door Pilatus waren vermoord, en over achttien mensen die omkwamen toen de toren van Siloam instortte, vroeg Jezus of zij soms grotere zondaars waren dan anderen. Zijn antwoord: nee (Lukas 13:1-5). Rampen en ziekte zeggen niets over hoe schuldig iemand is.

Wat betekent "opdat de werken van God"?

Het tweede deel van Jezus' antwoord kan verwarrend zijn. Betekent het dat God die man blind heeft laten worden, alleen om later een wonder te kunnen doen? Dat hoeft de tekst niet te betekenen. In de oudste Griekse handschriften staan geen leestekens, en sommige uitleggers lezen de zin daarom anders: niet "dit is gebeurd opdat", maar "opdat de werken van God in hem zichtbaar worden, moeten wij de werken doen van Hem die Mij gezonden heeft" (vers 4). Dan zegt Jezus niet waaróm de man blind is, maar wat Hij er nu mee gaat doen.

Ook bij de gangbare lezing ligt de nadruk niet op de oorzaak, maar op wat God doet. Jezus zegt eigenlijk: stop met zoeken naar een schuldige, en kijk wat God hier gaat doen. Daarna maakt Hij slijk, strijkt het op de ogen van de man en geneest hem.

Eerlijk is eerlijk: soms is er wel een verband

Het zou niet eerlijk zijn om te zeggen dat ziekte nooit iets te maken heeft met keuzes. Wie jarenlang rookt, loopt meer risico op longkanker. Jezus waarschuwde de man die Hij bij het bad van Bethesda genas om niet meer te zondigen (Johannes 5:14), en Jakobus verbindt gebed voor zieken met het belijden van zonden (Jakobus 5:15-16). De Bijbel zegt dus niet dat er nooit een verband kan zijn.

Maar de Bijbel zegt ook nergens dat je bij iemand anders mag concluderen dat zijn ziekte een straf is. En bij een kind dat ziek wordt, valt er al helemaal niets te concluderen. Wie dat toch doet, staat aan de kant van de vrienden van Job, en niet aan de kant van God.

Waarom dan? Een gebroken wereld

Als ziekte geen straf is, waar komt ze dan vandaan? De Bijbel geeft geen antwoord op de vraag waarom één bepaald persoon ziek wordt. Wel vertelt ze dat ziekte niet bij Gods oorspronkelijke bedoeling hoort. God noemde Zijn schepping "zeer goed" (Genesis 1:31). Ziekte, verval en dood horen bij een wereld die gebroken is geraakt. Paulus schrijft dat de hele schepping zucht en kreunt, als een vrouw die moet bevallen, en dat wij daarin meezuchten:

Ook christenen worden dus ziek. Geloof maakt je niet immuun. Meer over de bredere vraag naar lijden lees je in Waarom laat God lijden toe?

Hoe Jezus reageerde op zieken

Misschien zegt het meest over God niet wat Jezus over ziekte zei, maar hoe Hij met zieke mensen omging. Hij ging naar hen toe. Hij raakte een melaatse aan, iemand die al jaren niemand had mogen aanraken (Markus 1:41). Hij liet zich onderbreken door een zieke vrouw in een menigte. Mattheüs beschrijft hoe Hij naar de mensen keek:

Het Griekse woord dat hier met "innerlijk met ontferming bewogen" wordt vertaald, is splanchnizomai. Het verwijst naar je ingewanden: het is medeleven dat je in je buik voelt. Zo kijkt God naar zieke mensen. Niet met een opgeheven vinger, maar met een hart dat meekrimpt. Hoe Jezus een zieke man na achtendertig jaar opnieuw hoop gaf, lees je in Waarom vroeg Jezus: 'Wilt u gezond worden?'

Bidden, en ook naar de dokter

Christenen bidden voor genezing, en soms gebeurt er iets wat geen arts kan verklaren. Tegelijk zie je in de Bijbel dat niet iedereen genezen wordt. Paulus bad drie keer om verlossing van een "doorn in het vlees" en kreeg als antwoord dat Gods genade genoeg was (2 Korinthe 12:7-9). Hij raadde Timotheüs aan iets te nemen voor zijn maag (1 Timotheüs 5:23), en hij liet zijn medewerker Trofimus ziek achter in Milete (2 Timotheüs 4:20). Een van Paulus' reisgenoten, Lukas, was arts (Kolossenzen 4:14). Bidden en medische zorg sluiten elkaar dus niet uit. Als iemand niet geneest, ligt dat niet aan te weinig geloof.

Tot slot

Is ziekte een straf van God? Jezus zegt duidelijk van niet. De Bijbel geeft geen verklaring voor elke ziekte, en zeker niet voor de ziekte van een kind. Maar ze laat wel zien waar God staat: niet tegenover de zieke, maar naast hem. En ze eindigt met een belofte: een toekomst waarin God elke traan afwist en er geen rouw, geen pijn en geen ziekte meer zal zijn (Openbaring 21:4).