Wat betekent het bruiloftskleed in Mattheüs 22?

Het bruiloftskleed is het raadselachtigste detail uit de gelijkenis van de koninklijke bruiloft. Het staat voor een leven dat past bij de uitnodiging van de Koning. Jezus legt het beeld zelf niet uit, en daarom bestaan er verschillende uitleggingen naast elkaar. Wie ze eerlijk naast elkaar legt, ziet dat ze minder ver uit elkaar liggen dan het lijkt.

Het vreemde slot van een ruimhartig verhaal

In Mattheüs 22 vertelt Jezus over een koning die een bruiloft geeft voor zijn zoon. De eerste genodigden weigeren te komen. Daarna laat de koning iedereen binnenhalen die zijn dienaren op straat vinden, slechte en goede mensen. De zaal loopt vol. Tot dan toe is het een verhaal over overweldigende gastvrijheid. Dan volgt een wending die veel lezers overvalt:

De man wordt gebonden en naar buiten gebracht. Hoe kan een koning die net iedereen van de straat heeft uitgenodigd, één gast zo streng behandelen? Die spanning is precies de bedoeling. De gelijkenis heeft twee kanten: de uitnodiging is voor iedereen, en de uitnodiging vraagt om een antwoord.

Vier uitleggingen

Het kleed is de gerechtigheid van Christus. Volgens deze klassieke uitleg kan niemand Gods feest binnengaan in zijn eigen kleren. Je moet bekleed worden met wat God geeft. Daar zijn goede Bijbelse aanknopingspunten voor. Jesaja spreekt over God die hem bekleedt met de klederen van het heil (Jesaja 61:10), en Paulus schrijft dat wie in Christus gedoopt is, Christus heeft aangedaan (Galaten 3:27). Het zwakke punt is dat Mattheüs zelf deze taal niet gebruikt. Het is een uitleg vanuit de rest van het Nieuwe Testament, niet vanuit de gelijkenis.

Het kleed is de vrucht van een vernieuwd leven. Deze uitleg leest de gelijkenis in de lijn van het hele evangelie. Mattheüs komt steeds terug op vrucht: een goede boom brengt goede vruchten voort (Mattheüs 7:17), en vlak voor deze gelijkenis zegt Jezus dat het Koninkrijk gegeven wordt aan een volk dat de vruchten ervan voortbrengt (Mattheüs 21:43). De man zonder kleed is dan iemand die wel binnenkwam, maar bij wie de uitnodiging niets heeft veranderd. Het risico van deze uitleg is dat het kleed een prestatie wordt, iets wat je zelf moet regelen om binnen te mogen.

Het kleed is eerbied voor de koning. Deze uitleg blijft het dichtst bij het verhaal zelf. Wie op de bruiloft van de koningszoon verschijnt in zijn dagelijkse kleren, laat zien dat hij de gelegenheid niet serieus neemt. Zijn aanwezigheid is geen eerbetoon aan de koning, maar een gewoontegebaar. Die uitleg is sober en goed verdedigbaar, al vertelt de tekst ons niet precies wat feestkleding in deze setting betekende.

De man staat voor wie niet werkelijk bij de gemeenschap hoort. Mattheüs laat vaker zien dat goed en kwaad tot het einde naast elkaar bestaan in wat God verzamelt, zoals het onkruid tussen de tarwe en het net met goede en slechte vissen (Mattheüs 13). De man zonder kleed is dan het beeld van iemand die erbij lijkt te horen maar het niet is. Dat past bij het verhaal, maar zegt nog niet wat het kleed zelf is.

Kreeg iedere gast een kleed van de koning?

Je hoort vaak dat koningen in die tijd hun gasten zelf feestkleding gaven. De man zou dan een aangeboden kleed hebben geweigerd, en dat zou zijn straf extra begrijpelijk maken. Het is een mooie preekillustratie, maar de basis is te smal. Mattheüs zegt er niets over, en een vast gebruik waarbij koningen alle bruiloftsgasten kleedden, is historisch niet aangetoond. Het is eerlijker om te zeggen dat sommige uitleggers het voorstellen, dan om het als feit te brengen.

Waarom zweeg hij?

De koning spreekt de man vriendelijk aan: "Vriend". Het Griekse woord hetairos komt in het Nieuwe Testament alleen bij Mattheüs voor, drie keer, en steeds tegen iemand die in de fout gaat: de mopperende arbeider in de wijngaard (Mattheüs 20:13), deze gast, en Judas in Gethsemane (Mattheüs 26:50). Het is een aanspreking die ruimte laat, en tegelijk een vraag stelt.

De man krijgt de kans om iets te zeggen, maar hij zwijgt. Het Griekse werkwoord phimoō betekent letterlijk "de mond gesnoerd worden". Mattheüs gebruikt hetzelfde woord een paar verzen later, wanneer Jezus de Sadduceeën "de mond gesnoerd" heeft (Mattheüs 22:34). De man heeft geen verweer. Dat is veelzeggend: er was blijkbaar geen reden waarom hij zonder kleed moest komen.

Welke uitleg is het sterkst?

Wie de hele context leest, komt het dichtst bij een combinatie. In Mattheüs 21 tot 25 draait alles om de vraag of mensen werkelijk antwoord geven op God, of alleen een religieuze positie innemen. Dat maakt de tweede uitleg, het vernieuwde leven, het sterkst binnen dit evangelie. Maar de eerste uitleg hoeft daarmee niet weg. Het vernieuwde leven is in de Bijbel geen eigen prestatie, maar begint bij wat God geeft.

Een mooi beeld daarvan staat in Openbaring 19. De bruid van het Lam mag zich kleden in fijn linnen, en dat linnen wordt uitgelegd als de rechtvaardige daden van de heiligen. Het kleed wordt haar gegeven, en tegelijk gaat het over hoe zij leeft. Ontvangen genade en een veranderd leven vallen daar samen. Dat is geen uitleg van Mattheüs 22, want daar gaat het om een gast en niet om de bruid, maar het laat zien hoe de Bijbel beide kanten bij elkaar houdt.

Het bruiloftskleed staat dus voor de werkelijkheid van iemand die de uitnodiging echt heeft aangenomen. Het Nieuwe Testament beschrijft die werkelijkheid als verbondenheid met Christus, een leven dat door Gods genade wordt vernieuwd en daardoor vrucht draagt. Dat is een theologische synthese. Mattheüs definieert het kleed niet letterlijk zo, en het is goed om dat eerlijk te zeggen.

Wat dit betekent voor wie vandaag leest

De gelijkenis waarschuwt niet tegen mensen die te slecht zijn om binnen te komen. De koning haalde juist slechte en goede mensen van de straat. Ze waarschuwt tegen de gedachte dat je erbij hoort zonder dat het feest iets met je doet. De genade die je binnenroept, is dezelfde genade die je verandert. Daarover gaat ook hoe je vrucht draagt als christen: die vrucht maak je niet zelf, ze groeit doordat je met Jezus verbonden blijft.

Het slot van de gelijkenis, "velen zijn geroepen, maar weinigen uitverkoren", wordt uitgelegd in het artikel wat betekent 'velen zijn geroepen, maar weinigen uitverkoren'? Voor de hele gelijkenis in haar historische context is er de Bijbelstudie De koninklijke bruiloft: Mattheüs 22 in zijn context.