Wat heeft de koperen slang met Jezus te maken?

Midden in het bekende gesprek met Nicodemus, vlak vóór de beroemdste zin uit de Bijbel, "want zo lief heeft God de wereld gehad", noemt Jezus een vreemd verhaal uit de woestijn: Mozes en een slang op een paal. Wie Johannes 3:16 los leest, slaat dat vers er makkelijk overheen. Maar zonder die slang hangt Johannes 3:16 eigenlijk in de lucht.

Wat gebeurde er in Numeri 21?

Israël trekt door de woestijn, op weg naar het beloofde land. De tocht duurt lang, en het volk wordt ongeduldig. Ze mopperen op God, ze mopperen op Mozes en ze mopperen op het eten, het manna dat God hun elke dag geeft. Dan komen er gifslangen onder het volk, en veel Israëlieten sterven. In het Hebreeuws heten ze serafim, waarschijnlijk afgeleid van een werkwoord dat "branden" betekent: slangen met een brandende beet.

Het volk komt tot inkeer. Ze erkennen dat ze gezondigd hebben en vragen Mozes om te bidden dat God de slangen wegneemt. Mozes bidt, en dan komt Gods antwoord:

En de HEERE zei tegen Mozes: Maak u een gifslang en zet hem op een staak. Het zal gebeuren dat ieder die gebeten is, in leven zal blijven, als hij daarnaar kijkt. Toen maakte Mozes een koperen slang en zette hem op de staak. En het gebeurde als de slang iemand beet dat hij naar de koperen slang keek en in leven bleef. — Numeri 21:8-9 (HSV © Stichting HSV)

In het Hebreeuws klinkt in vers 9 een woordspel door: een nachash (slang) van nechoshet (koper of brons).

Waarom is het zo'n vreemd verhaal?

Eerlijk gezegd vind ik het een lastig verhaal. Dat God slangen stuurt, roept vragen op die ik niet in één alinea kan beantwoorden. Maar wat me vooral opvalt, is hoe God het probleem oplost. Het volk vraagt of God de slangen weghaalt. Dat doet Hij niet. De slangen blijven, en mensen worden nog steeds gebeten.

God wijst ook geen geneeskrachtige plant aan boven op een berg, waar je met een zware tocht naartoe moet. Er staat niet: wie genoeg offers brengt, wie drie dagen vast, wie het gif zelf uit de wond weet te zuigen, blijft leven. Er staat: wie keek, bleef leven.

Stel je iemand voor die op de grond ligt, met het gif al in zijn lichaam en helse pijn. Hij hoeft niet naar de staak toe te kruipen om te laten zien dat hij het verdient. Hij hoeft alleen zijn hoofd op te tillen en te kijken. Dat is tegelijk heel eenvoudig en heel nederig: kijken betekent toegeven dat je het zelf niet kunt oplossen.

Wat zegt Jezus erover in Johannes 3?

Nicodemus, een Farizeeër die de Schriften door en door kent, worstelt met Jezus' woorden dat een mens "opnieuw geboren" moet worden. Hoe kan dat? Jezus antwoordt met een verhaal dat Nicodemus goed kende:

En zoals Mozes de slang in de woestijn verhoogd heeft, zo moet de Zoon des mensen verhoogd worden, opdat ieder die in Hem gelooft, niet verloren gaat, maar eeuwig leven heeft. Want zo lief heeft God de wereld gehad, dat Hij Zijn eniggeboren Zoon gegeven heeft, opdat ieder die in Hem gelooft, niet verloren gaat, maar eeuwig leven heeft. — Johannes 3:14-16 (HSV © Stichting HSV)

Jezus zegt hier niet dat het een beetje op elkaar lijkt. Hij zegt: zoals het toen ging, zo moet het met Mij gaan. Het woord "verhoogd" (Grieks hypsoō) gebruikt Johannes vaker met een dubbele bodem. In Johannes 12 zegt Jezus: "En Ik, als Ik van de aarde verhoogd ben, zal allen naar Mij toe trekken", en Johannes voegt eraan toe dat Hij daarmee aangaf "welke dood Hij zou sterven" (Johannes 12:32-33). Verhoogd worden betekent bij Johannes: omhoog gehesen worden aan het kruis, en juist daarin verheerlijkt worden.

Daarom is Johannes 3:16 geen losse flodder. Het is de conclusie van het verhaal over de slang. God gaf toen een weg om te kijken en te leven. Zo geeft Hij nu Zijn eigen Zoon. Niet als een extra regel bovenop de wet, maar als het antwoord zelf.

Waarom een slang, als de slang voor het kwaad staat?

Hier heb ik zelf mee geworsteld. In de Bijbel is de slang vrijwel altijd het beeld van de tegenstander, vanaf Genesis 3. Zegt Jezus dan dat Hij de vijand is? Zeker niet.

Ik lees het zo: de slang op de staak is het beeld van het gif zelf, van wat de mensen fataal werd. En het gif waar wij mee te maken hebben, is de zonde, met de dood als gevolg. Aan het kruis nam Jezus dat op Zich. Paulus zegt het met woorden die bijna schokken:

Want Hem Die geen zonde gekend heeft, heeft Hij voor ons tot zonde gemaakt, opdat wij zouden worden gerechtigheid van God in Hem. — 2 Korinthe 5:21 (HSV © Stichting HSV)

Jezus heeft nooit zonde gedaan. Maar aan het kruis werd alles op Hem gelegd, zo volledig dat Hij in die zin het beeld werd van die slang op de staak. Dat is ook waarom het kruis eerst geen overwinningsbeeld is. Jezus hangt daar niet als een held die zijn spierballen laat zien, maar als een geslagene. De overwinning komt met de opstanding. Aan het kruis draagt Hij wat ons doodde.

De koperen slang laat zien dat God redt via het beeld van wat ons fataal werd: op de plek waar het gif zichtbaar wordt gemaakt, wordt het leven gegeven.

Wat gebeurde er later met de koperen slang?

Er is nog een opvallend vervolg. Eeuwen later, in de tijd van koning Hizkia, bestond de koperen slang nog. Maar Israël was hem gaan vereren en brandde er reukwerk voor. Hizkia sloeg hem daarom aan stukken; men noemde het ding Nehustan (2 Koningen 18:4).

Dat vind ik een veelzeggende waarschuwing. Het beeld zelf redde nooit iemand. De redding kwam van God, die beloofd had dat wie keek, zou leven. Zodra de slang zelf het voorwerp van vertrouwen werd, was hij een obstakel geworden. Zo wijst de slang van zichzelf af, naar Hem op Wie hij vooruitwees.

Wat betekent dit voor ons?

De koperen slang betekent: redding komt niet door wat je doet, maar door te kijken naar wat God gegeven heeft. Dat is wat Jezus Nicodemus wilde laten zien. Nicodemus had kennis en een voorbeeldig leven. Wat hij nodig had, was niet nog meer inspanning, maar leven dat hij alleen kon ontvangen.

Dat geldt voor ons net zo. De slangen zijn niet uit de wereld; ook vandaag lopen mensen beschadigd en vergiftigd rond, door eigen fouten en door wat anderen hun aandeden. Het evangelie belooft niet dat die werkelijkheid zomaar verdwijnt. Het belooft wel dat wie opkijkt naar Jezus aan het kruis, leven ontvangt.

En opvallend: de man die die nacht met zijn vragen bij Jezus kwam, staat later zelf bij het kruis. Nicodemus helpt het lichaam van Jezus te verzorgen (Johannes 19:39). Of hij toen al begreep wat hij zag, weten we niet. Maar hij stond precies op de plek waar Jezus hem die nacht naartoe had gewezen: onder de staak.