Wie was Nicodemus, en volgde hij Jezus echt?

Sommige mensen in de Bijbel maken een grote, zichtbare ommezwaai. Paulus valt op weg naar Damascus van zijn paard, Zacheüs klimt uit een boom en geeft de helft van zijn bezit weg. Nicodemus is anders. Hij komt maar drie keer voor, alleen in het Johannesevangelie, en elke keer zet hij een klein stapje. Juist daardoor is hij voor veel mensen herkenbaarder dan de grote bekeringsverhalen.

Wie was Nicodemus?

Johannes stelt hem kort voor:

En er was een mens uit de Farizeeën; zijn naam was Nicodemus, een leider van de Joden. Deze kwam 's nachts naar Jezus en zei tegen Hem: Rabbi, wij weten dat U van God gekomen bent als leraar, want niemand kan deze tekenen doen die U doet, tenzij God met hem is.

Johannes 3:1-2 (HSV © Stichting HSV)

Nicodemus was dus een Farizeeër, iemand die de wet van Mozes zeer serieus nam, en een "leider van de Joden". Waarschijnlijk betekent dat dat hij lid was van het Sanhedrin, de Joodse raad in Jeruzalem. Jezus noemt hem even later "de leraar van Israël" (Johannes 3:10). Hij was geen zoeker aan de rand, maar iemand uit het hart van het religieuze leven.

Waarom kwam hij 's nachts?

Johannes vermeldt dat Nicodemus 's nachts kwam, en hij herhaalt dat later twee keer (7:50 en 19:39). Dat detail vond hij dus belangrijk. Waarom Nicodemus in het donker kwam, zegt de tekst niet. Misschien was hij bang om met Jezus gezien te worden. Misschien wilde hij gewoon rustig met Hem praten, buiten de drukte van de dag. En misschien gebruikt Johannes de nacht ook als beeld: in zijn evangelie staat duisternis vaak voor niet-zien en niet-begrijpen.

Wat wel duidelijk is: Nicodemus begrijpt Jezus in dat eerste gesprek niet. Als Jezus zegt dat een mens opnieuw geboren moet worden, vraagt hij:

Hoe kan een mens geboren worden als hij oud is?

Johannes 3:4

Het gesprek eindigt zonder dat we horen wat Nicodemus ermee doet. Hij verdwijnt weer in de nacht waar hij uit kwam.

Een voorzichtige stem tussen de Farizeeën

Vier hoofdstukken later, tijdens het Loofhuttenfeest, duikt Nicodemus weer op. De Farizeeën zijn woedend dat de tempelwachters Jezus niet hebben gearresteerd, en ze willen Hem zonder verhoor veroordelen. Dan zegt een van hen iets:

Nicodemus, die 's nachts bij Hem gekomen was, die één van hen was, zei tegen hen: Veroordeelt soms onze wet de mens, als zij hem niet eerst hoort en kennis genomen heeft van wat hij doet?

Johannes 7:50-51 (HSV © Stichting HSV)

Het is geen belijdenis. Hij zegt niet dat Jezus de Christus is. Hij doet een beroep op de wet, op het recht van iedereen om gehoord te worden. Maar het kost hem iets. Zijn collega's reageren spottend: "Bent u soms ook uit Galilea?" (7:52). Wie het voor Jezus opnam, liep het risico zelf verdacht te worden. De man die eerst in het donker kwam, spreekt nu, voorzichtig maar hoorbaar, in het openbaar in Jezus' voordeel.

Bij het kruis

De derde en laatste keer zien we Nicodemus na de kruisiging. Jozef van Arimathea vraagt Pilatus om het lichaam van Jezus. Johannes noemt Jozef een discipel van Jezus, "maar in het geheim, uit vrees voor de Joden" (Johannes 19:38). En dan komt ook Nicodemus, met een mengsel van mirre en aloë van ongeveer honderd pond (19:39). Dat is naar schatting zo'n dertig kilo, een hoeveelheid die eerder bij de begrafenis van een koning past dan bij die van een gekruisigde.

Op dat moment hadden bijna alle leerlingen het laten afweten. Twee mannen uit de kring van de leiders, die tot dan toe vooral in het verborgene geloofden, doen wat niemand anders durft. Ze nemen het lichaam van een veroordeelde aan, zorgen ervoor en leggen het in een graf.

Volgde Nicodemus Jezus echt?

Eerlijk gezegd: de Bijbel zegt het niet met zoveel woorden. Johannes noemt Jozef van Arimathea een discipel, maar over Nicodemus zegt hij dat niet direct. Latere kerkelijke overleveringen vertellen dat hij christen werd, maar die zijn veel jonger en niet betrouwbaar genoeg om op te bouwen.

Wat Johannes wel laat zien, is een beweging. Van vragen stellen in het donker, naar voorzichtig spreken tussen de Farizeeën, naar dienstbaar aanwezig zijn bij het kruis. Ik denk dat Johannes ons die beweging juist wil laten zien. Hij herinnert er elke keer aan dat Nicodemus "eerst 's nachts" was gekomen, alsof hij wil zeggen: kijk eens hoe ver deze man inmiddels gekomen is.

Wat Nicodemus ons leert over geloofsgroei

Veel christenen leggen de lat voor zichzelf hoog. Je zou sneller moeten groeien, duidelijker moeten kiezen, hardop moeten kunnen zeggen wat je diep vanbinnen al gelooft. En het gaat traag. Soms zo traag dat je je afvraagt of er überhaupt iets gebeurt.

Nicodemus laat zien dat genade vaak zo werkt: niet in een sprong, maar in een langzame beweging die van buitenaf nauwelijks te zien is. Jezus stuurde hem na dat eerste gesprek niet weg omdat hij het niet begreep. En niets wijst erop dat Hij hem verweet dat hij niet meteen publiekelijk koos. Paulus schrijft over dat geduld van God:

Ik vertrouw erop dat Hij Die in u een goed werk begonnen is, dat voltooien zal tot op de dag van Jezus Christus.

Dat betekent niet dat het niet uitmaakt of je kiest. Ook Nicodemus moest uiteindelijk ergens gaan staan, en bij het kruis deed hij dat. Maar het betekent wel dat aarzeling geen eindstation hoeft te zijn. Wat God begon in het donker van de nacht, kan Hij afmaken in het volle licht. Als je jezelf herkent in iemand die nog onderweg is, ben je in goed gezelschap.