Waar begint aanbidding?

Een vrouw komt midden op de dag water halen bij een put in Samaria. Daar zit een Joodse man die haar om water vraagt, en binnen een paar zinnen gaat het gesprek over de vraag die haar volk al eeuwen verdeelt: waar moet je God aanbidden? De Samaritanen deden dat op de berg Gerizim, de Joden in de tempel in Jeruzalem. Jezus antwoordt met iets wat ze niet verwacht. Het gaat niet om de juiste berg, maar om de Vader.

Maar de tijd komt en is er nu, dat de ware aanbidders de Vader zullen aanbidden in geest en waarheid, want de Vader zoekt wie Hem zo aanbidden.

Johannes 4:23 (HSV © Stichting HSV)

Het eerste wat opvalt, is wie er zoekt. Niet de vrouw zoekt God, de Vader zoekt aanbidders. Aanbidding begint dus niet bij onze poging om God te bereiken, maar bij een God die mensen opzoekt, zelfs een vrouw met een gebroken verleden op het heetst van de dag. Daarna noemt Jezus de reden: God is Geest (Johannes 4:24). Hij is niet aan één plek gebonden.

In het evangelie van Johannes zijn Geest en waarheid bovendien nauw verbonden met Jezus zelf. Hij noemt Zichzelf de waarheid (Johannes 14:6) en belooft de Geest die Hij zal geven. Aanbidden in geest en waarheid is daarom meer dan oprecht zijn en de juiste leer hebben. Het is God aanbidden zoals Hij Zich in Jezus heeft laten kennen, gedragen door Zijn Geest.

Welke woorden gebruikt de Bijbel voor aanbidding?

In het Nederlands hebben we één woord, aanbidding, en veel mensen denken daarbij aan het zingen in de kerk. De Bijbel gebruikt meerdere woorden, en juist die verschillen laten zien hoe breed aanbidding is.

Het Griekse woord in Johannes 4 is proskyneō. Het betekent je neerbuigen, eer bewijzen: het gebaar van iemand die knielt voor een koning. Het draait om erkenning. Hij is God, en ik niet. Het Hebreeuwse woord dat daarbij hoort, hishtachavah, betekent ook letterlijk je neerbuigen.

Paulus gebruikt in Romeinen 12 een ander woord.

Ik roep u er dan toe op, broeders, door de ontfermingen van God, om uw lichamen aan God te wijden als een levend offer, heilig en voor God welbehaaglijk: dat is uw redelijke godsdienst.

Romeinen 12:1 (HSV © Stichting HSV)

Het woord dat de HSV met godsdienst vertaalt, is latreia: de dienst van een priester in de tempel. Paulus haalt dat woord uit de tempel en zet het midden in het gewone leven. Je lichaam, met alles wat het doet op maandag en dinsdag, wordt het offer. Let ook op de volgorde. Paulus schrijft dit pas na elf hoofdstukken over Gods genade, en hij begint met "door de ontfermingen van God". Aanbidding is geen prijs die je betaalt om bij God te mogen komen. Het is een antwoord op wat Hij al gegeven heeft.

Het mooiste voorbeeld komt uit het Hebreeuws. Het werkwoord 'avad betekent werken én dienen, en het zelfstandig naamwoord avodah betekent zowel arbeid als eredienst. In Genesis 2:15 zet God de mens in de hof om die te bewerken: 'avad. In Exodus 3:12 zegt God tegen Mozes dat het volk Hem op de berg zal dienen: opnieuw 'avad. Het Hebreeuwse denken kent geen scheiding tussen het werk van je handen en je dienst aan God. Wie de tuin verzorgt, dient God. Wie God dient, verzorgt Zijn schepping.

Kun je God aanbidden en je naaste vergeten?

Dat dit geen theorie is, laten de profeten zien. Jesaja 58 beschrijft een volk dat God dagelijks zoekt. In het Hebreeuws staat er qirvat Elohim yechpatsun: zij verlangen naar de nabijheid van God. Dat is precies het verlangen dat ook vandaag in veel liederen klinkt: meer van God. God wijst dat verlangen niet af, maar Hij ziet ook wat er buiten de eredienst gebeurt. Op hun vastendag jagen ze hun arbeiders op (Jesaja 58:3). Dan beschrijft Hij wat Hij werkelijk zoekt.

Is dit niet het vasten dat Ik verkies: dat u de boeien van de goddeloosheid losmaakt, dat u de banden van het juk ontbindt, dat u de onderdrukten vrij laat heengaan en dat u elk juk breekt? Is het niet dit, dat u uw brood deelt met wie hongerlijdt, en de ellendige ontheemden een thuis biedt, dat, als u een naakte ziet, u hem kleedt, en dat u zich voor eigen vlees en bloed niet verbergt?

Jesaja 58:6-7 (HSV © Stichting HSV)

Wat daarna komt, is opvallend. Wie zo leeft, krijgt juist de nabijheid waar het volk naar verlangde: wie dan roept, krijgt antwoord van de HEERE (Jesaja 58:9). Gods nabijheid ligt niet alleen aan het eind van een nog intensere eredienst. Je vindt haar ook aan de deur van de hongerige.

Jeremia gaat nog een stap verder. Over koning Josia zegt God dat hij opkwam voor de zaak van de ellendige en de arme, en dan vraagt God of dát niet is: Hem kennen (Jeremia 22:16). Het Hebreeuwse yada, kennen, is geen kennis in je hoofd en ook niet alleen een gevoel. Recht doen aan de arme ís God kennen. Wie bidt om God beter te leren kennen, vraagt in Bijbelse zin dus ook om een hart voor de mensen van wie Hij houdt.

Gaat aanbidding dan vooral over goede daden?

Nee, en dat is belangrijk. Wie de profeten leest en concludeert dat zingen er niet toe doet, leest ze verkeerd. Dezelfde Bijbel staat vol oproepen om God te loven, te danken en voor Hem te knielen. De Psalmen zijn een liedboek. De profeten bestrijden niet de lofzang, maar de scheiding tussen lofzang en leven.

Andersom geldt hetzelfde. Goede daden zonder aanbidding worden al snel een prestatie waarmee je jezelf wilt bewijzen. God heeft onze aanbidding niet nodig omdat Hij iets tekortkomt (Handelingen 17:25). Hij is het waard, en Hij nodigt ons uit om Hem te kennen.

Het helpt om de woorden samen te zien. Je buigt je voor God (proskyneō), je hele leven wordt een dienst aan Hem (latreia), en dat wordt zichtbaar in hoe je omziet naar wie kwetsbaar is. Jakobus noemt dat laatste zuivere godsdienst: wezen en weduwen bezoeken in hun verdrukking (Jakobus 1:27). Het zijn geen drie losse onderdelen die je in evenwicht moet houden. Het is één beweging.

Van bron naar stroom

Ezechiël ziet in een visioen water dat onder de drempel van de tempel vandaan komt (Ezechiël 47). Eerst reikt het tot de enkels, dan tot de knieën, dan tot de heupen, en ten slotte is het een rivier waar je in moet zwemmen. Het water wordt dieper naarmate het verder van de tempel stroomt. Waar het komt, wordt alles levend.

Dat is misschien het beste beeld voor ware aanbidding. De ontmoeting met God is de bron: in de samenkomst, in gebed, in het lied waarin je Hem groot maakt. Een bron is bedoeld om te stromen. Ware aanbidding begint waar God ons in Zijn genade opzoekt. Ze buigt ons hart voor Hem en stroomt dan de kerk uit, de straat op, naar de buurvrouw die alleen is en de vluchteling die een thuis zoekt. Hoe verder ze van de tempel komt, hoe dieper ze wordt.